Nieuws

Tussen respect voor de benedictijnse waarden en de economische noodzaken, orkestreert hij nu een diepgaande transformatie. Tussen de Schelde en de Kempen draagt de provincie Antwerpen een duizendjarige geschiedenis met zich mee. Als erfgenaam van het markgraafschap van het Heilige Roomse Rijk en het machtige hertogdom Brabant, en als voormalige draaischijf van de Europese handel, heeft zij de eeuwen doorstaan onder de opeenvolgende bewinden van de Habsburgers van Spanje en Oostenrijk, van het revolutionaire Frankrijk en van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, alvorens zich te profileren als een van de stichtende provincies van het onafhankelijke België. Dit jaar zet de Parken- en Kastelentocht van de VAKB hier zijn bakens uit, een zeldzame uitnodiging om enkele parels die dit noordelijke gebied van ons koninkrijk herbergt, te herontdekken.

Gelegen op een lichte verhevenheid boven de Schelde kreeg de site van Antwerpen al in de 9e eeuw een defensieve functie tegen de Normandische invallen. Er werd een castrum opgericht en in de 12e eeuw volgde het versterkte kasteel Het Steen, waarvan de geelbruine zandstenen contouren nog steeds zichtbaar zijn aan de kades als een stille getuige van de voorbijgegane eeuwen. Het markgraafschap Antwerpen, ontstaan aan het einde van de 10e eeuw, was een grensgebied van het Heilige Roomse Rijk, behorend tot Neder-Lotharingen. In 1106 ontving Godfried I van Leuven zowel het hertogdom Neder-Lotharingen als het markgraafschap, waardoor een persoonlijke unie ontstond die de voorbode was van bredere politieke ontwikkelingen. De verheffing van het graafschap Leuven tot hertogdom Brabant in 1183, gevolgd door de Rijksdag van Schwäbisch Hall in 1190, bezegelden de integratie van het markgraafschap in de Brabantse invloedssfeer, waarbij Antwerpen de belangrijkste toegang tot de zee werd.

In 1430 maakte het uitsterven van de hertogelijke dynastie de weg vrij voor de Bourgondische annexatie onder Filips de Goede en vervolgens, via het huwelijk van Maria van Bourgondië met Maximiliaan I van Habsburg in 1477, voor aansluiting bij het rijk. Onder Keizer Karel en Filips II beleefde de stad haar hoogtepunt: zij werd de belangrijkste financiële en handelsplaats van Europa, door Fernand Braudel zelfs bestempeld als het eerste mondiale handelscentrum. Religieuze onrust maakte een einde aan deze bloei. De Spaanse Furie van 4 november 1576 verwoestte de stad; de herovering door Alexander Farnese in 1585, gevolgd door de Nederlandse blokkade van de Schelde, verplaatste de commerciële suprematie voor twee eeuwen naar Amsterdam.

Met de verdragen van 1713-1714 kwamen de Zuidelijke Nederlanden onder Oostenrijks Habsburgs bewind. De centraliserende hervormingen van Jozef II leidden tot de Brabantse Revolutie van 1789 en de kortstondige onafhankelijkheid van de Verenigde Belgische Staten, voordat de Franse verovering het gebied op 1 oktober 1795 omvormde tot het departement van de Twee Nethen. Napoleon, die Antwerpen zag als “een pistool gericht op het hart van Engeland”, ontwikkelde de haven met hernieuwde ambitie. Het Congres van Wenen creëerde in 1815 het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden; de Belgische Revolutie van 1830 gaf de provincie haar huidige grenzen en rol. De citadel hield stand tot 23 december 1832, toen de Nederlandse generaal Chassé capituleerde voor maarschalk Gérard. De definitieve heropening van de Schelde in 1863 gaf Antwerpen zijn internationale rol terug. Als meest bevolkte provincie van het koninkrijk blijft zij de erfgenaam van een geschiedenis waarin keizerlijke adel, Brabantse tradities en handelsgeest op unieke wijze samenkomen.

De grote families

De grote aristocratische families van Antwerpen hebben het landschap van de provincie blijvend geboetseerd, zowel op gebied van architectuur als van instellingen. Tot deze families behoren onder meer Baillet-Latour, Bergeyck, Borrekens, Caters, Cogels, della Faille, van der Gracht, Le Grelle, van Havre, Marnix de Sainte-Aldegonde, Merode, Moretus Plantin, Pret, Pret Roose de Calesberg, Ullens de Schooten, d’Ursel en van de Werve. Verscheidene onder hen onderscheidden zich tijdens het Ancien Régime in dienst van de hoven van Brussel en Wenen en hebben een belangrijke architecturale en politieke erfenis nagelaten. Zij droegen bij aan de culturele en economische uitstraling van de regio, door kastelen, landgoederen en liefdadigheidsinstellingen te onderhouden volgens een visie op publieke dienstverlening die geworteld is in de oudste adellijke tradities. Tot op vandaag wonen veel van deze families nog in hun voorouderlijke residenties en waken zij zorgvuldig over het behoud van dit onvervangbare erfgoed.

Het kastelenpatrimonium

De kastelen van Bornem, Cleydael, Den Brandt, Rameyen, ’s-Gravenwezel, Sterckshof, Vorselaar en Westerlo illustreren meteen de opmerkelijke diversiteit van een erfgoed dat schommelt tussen middeleeuwse vesting en elegante residentie.
Het kasteel van Hingene, voormalige zomerresidentie van de hertogen van Ursel, onderscheidt zich door de harmonie van zijn klassieke architectuur en de majestueuze omvang van het park. In Reet getuigt het Laarhof, sober en verfijnd, van de levenskunst van de 18e eeuw, terwijl het Groenhof met zijn bakstenen en natuurstenen gevels aansluit bij de grote traditie van de Vlaamse renaissance. Het kasteel van Boechout, met zijn middeleeuwse toren en grachten, en het kasteel van Calesberg, een voormalige versterking die werd omgevormd tot een prestigieuze residentie, vervolledigen dit overzicht in de directe omgeving van Antwerpen.
Aan de rand van de Kempen strekt het domein Hemelrijk zijn beboste lanen uit in een bijzonder sereen landschap. In Ranst charmeert het kasteel Doggenhout met zijn klassieke silhouet; in Zandhoven toont het Bautersemhof de evolutie van een middeleeuwse motte tot een verfijnd landhuis. Meer naar het noorden prijkt het kasteel Heizuyzen in het hart van een tijdloos park in Oostmalle, terwijl het kasteel van Arendonk de overgang illustreert van vesting naar buitenverblijf. Het domein Oude Gracht in Kapellen, met zijn eeuwenoude bomen, roept nog steeds het beeld op van een heerlijk verblijf waar ooit het landelijke leven en dat van de hoge adel samenkwamen.

De Parken- en Kastelentocht

Het Antwerpse comité van de VAKB nodigt u uit om op 31 mei 2026 van 10u tot 18u een selectie van deze eigendommen in de provincie Antwerpen te ontdekken, waaronder kastelen, parken en de distilleerderij Elixir d’Anvers, een levend voorbeeld van lokaal vakmanschap. Een uitnodiging om onder te duiken in een gebied waar eeuwen geschiedenis nog steeds met een adellijke discretie blijven voortleven.

Hartelijk dank aan graaf Pierre-Alexandre de Lannoy voor het schrijven van dit artikel.